خصوصيات گاز كلر

كلر يكي از عناصر شيميايي با علامت اختصاصي CL است كه در گروه هالوژن ها قرار دارد .

عدد اتمي كلر 17 و وزن اتمي آن 4527/35 مي باشد كلر در فشار و دماي معمولي به صورت گازي به رنگ سبز مايل به زرد است كه بوي تند و زننده اي شبيه بوي مواد پاك كننده و سفيد كننده ها دارد .

خواص فيزيكي : كلر داراي نقطه جوش ( در حالت مايع به رنگ زرد طلايي ) 3485 درجه سانتي گراد در فشار mm 760 جيوه ، نقطه ذوب 98/100- درجه سانتي گراد ، دما ي بحراني 144 سانتي گراد ، فشار بحراني 76 اتمسفر ، حجم بحراني 763/1 ميليگرم و چگالي آن در نقطه بحراني 5672/0 مي باشد . جرم حجمي آن نسبت به هوا 49/2 بوده و به آساني به مايع تبديل مي شود . كلر در دماي 20درجه سانتي گراد به مقدار 3/2 ليتر در يك ليتر آب حل مي شود كه به تدريج در مقابل نور تجزيه مي شود .

كلر موجود در طبيعت داراي وزن اتمي 4537/35 است كه از فراواني نسبي ايزوتوپهاي پايدار اين عنصر با اجرام 35 و 37 تشكيل يافته است . ايزوتوپهاي راديواكتيو اين عنصر نيز بصورت مصنوعي ساخته شده اند . بايد توجه داشت مولكول دو اتمي گاز اين عنصر داراي وزن ملكولي 9054/70 و 74 مي باشد .

انبساط حجمي كلر از حالت مايع به گاز يك به 460 برابر است . هرگز نمي توان كلر را بصورت مايع ديد و بعلت سنگيني آن وقتي از سيلندر خارج گردد در پايين ترين سطح محل تجمع مي كند .

خواص شيميايي كلر يكي از چهار عنصر شيميايي بسيار مشابه يكديگر است كه تحت عنوان عناصر هالوژنه در جدول تناوبي عناصر طبقه بندي شده اند . كلر در گروه هالوژنه از نظر قدرت واكنش پذيري پس از فلوئود قرار گرفته و هرگز بصورت آزاد يافت نمي شود ( بجز محدوده دماي زياد گازهاي آتشفشاني ) .

تشخيص و شناسايي گاز كلر :

كلر در حالت رقيق بدون رنگ و در محفظ شيشه اي با غلظت زياد برنگ زرد مايل به سبز است . وجود گاز كلر را مي توان به سادگي از بوي زننده و نافذ آن شناسايي نمود ( بوي مثل بوي شوينده ها و سفيد كننده ها ) حداقل غلظت قابل تشخيص آن 5 PPM يا 14 ميليگرم از كلر در متر مكعب هوا در حرارت 20 درجه سانتيگراد محيط مي باشد . روشهاي ديگري نيز جهت شناسايي گاز كلر موجود است كه عبارتند از :

1- كلر را مي توان بوسيله آزاد ساختن يد ازيدور پتاسيم شناسايي نمود . 2KI+CL2___2KCL+I2 يد آزاد شده را مي توان بوسيله رنگ بنفش مايل به قرمزي كه با كلروفرم يا دي سولفيد كربن ايجاد مي نمايد شناسايي نمود . همچنين يد آزاد شده با محلول چسب نشاسته ايجاد رنگ آبي مي نمايد .

2- اگر گاز كلر را وارد محلول هدروكلرورآنيلين نماييم ايجاد رنگ قرمز متاليك مي كند كه بعد تبديل به رنگ آبي ميشود .

3- اگر گاز كلر را داخل آب نماييم آب كلر حاصل را مي توان با نيترات نقره شناسايي نمود بطوريكه رسوب سفيد كلر و نقره ايجاد مي گردد . 3CL+2AGNO3+3H2O____5AGCL+AGCLO3+6HNO3

4- كلر با جيوه فلزي رسوب خاكستري كلرو جيوه مي دهد . CL2+HG2____2HGCL

اين روش را مي توان براي شناخت كلر در حضور اسيدكلريدريك بكار برد .

5- گاز كلر بر روي فلزات داغ ايجاد واكنش شديد همراه سوختن فلز مي نمايد . كلر با ئيدروكربورهايي مثل ترپنتاين واكنش شديد نشان مي دهد ( مي سوزد ) .

بنابراين كلر در واكنش‌ها به آساني جانشين برم و يد در املاح آنها مي شود . با توجه به خاصيت شديد اكسيد كشندگي ، اين گاز با فلزات ، غير فلزات و مواد آلي تركيب شده و تشكيل صدها تركيب كلردار مي دهد .

عليرغم اينكه كلر مستقيما با اكثر عناصر پيوند برقرار مي نمايد ولي كلر بدون آب تا اندازه اي بي اثر است .

اثر كلر برروي فلزات نسيت به درجه الكترونگاتيوي آنها متغير بوده و واكنشهاي متفاوتي دارد اگر يك سيم فلزي داغ را داخل گاز كلرميله بشدت در گاز كلر آتش مي گيرد :            CU+CL2_____CUCL2

كلر در مجاورت آب بر روي بيشتر فلزات خاصيت خورندگي دارد .

اثر كلر بر روي شبه فلزات خفيف تر از فلزات است و فقط بعضي از شبه فلزات مثل يد و برم با كلر واكنش دارند . كلر در مقابل هيدروكربن هايي مثل ترپنتاين واكنش شديد نشان مي دهد .

مخلوط كلر و هيدروژن در مجاورت نور خورشيد به سرعت منفي مي گردد . تركيبات كلر مثل تتراكلر در كربن و تتراكلروراتيلن غير قابل اشتعال بوده و در حرارتهاي بالا در حضور هوا تجزيه شده و ايجاد هالوژن اسيد ( اسيد كلريدريك ) و در تحت بعضي شرايط فسژن توليد مي نمايد .

مقررات حمل و نقل مخازن گاز كلر

1- مخازن حمل و نقل گاز بايد داراي حداقل يك سوپاپ اطمينان باشد .

2- بر روي مخازن برچسب نام گاز محتوي تانكر و خطرات مربوطه نصب شود .

3- اتصال شيرها و لوله ها و ساير ملزومات مخزن بايد توسط حفاظهاي مناسب در مقابل صدمات وارده در اثر تصادفات يا واژگوني يا برخورد اشياء ديگر محافظت شوند . محل استقرار مخازن متحرك ( در كاميونها ) بايستي داراي مهار كننده هاي مناسب باشد .

4- همه كاميونهاي حمل گاز بايد داراي سپر قوي و محافظ در عقب وسيله نقليه باشند تا در صورت برخورد وسايط نقليه از پشت سپر مذكور بتواند مخزن و اتصالات آن را محافظت نمايد .

5- در تانكرهاي حامل گاز شاسي بوسيله جوشكاري به مخزن متصل شده است بايد براي اتصال مخزن به شاسي ، مهره چپ است مهاري يا وسيله مشابه موثر بكار برده شود . پايه هاي مخزن و سپر نبايد مطلقا به خود مخزن جوش داده شود بلكه بوسيله ورقه هاي مخصوصي كه توسط كارخانه سازنده مخزن تعبيه شده به آن متصل شود .

6- اتصال يدك كشها به مخازن بايد بوسيله ميله هاي محكم مناسب و مطمئن انجام گيرد و براي رعايت احتياط در مواقع خطر علاوه بر ميله هاي ذكر شده بايد از زنجيرهاي كه در اين مورد بكار مي رود در بين يدك كش و مخزن استفاده شود .

7- يدك كشها بايد مجهز به ترمزهاي قابل اطمينان بوده و پيش بيني هاي لازم از لحاظ ترمزها بعمل آمده باشد تا راننده بتواند در مواقع مقتضي به نحو مطمئن و رضايت بخشي وسيله را متوقف كند ، يدك كشها بايد داراي چراغهاي قرمز خطر و راهنما در عقب باشند .

8- همه كاميونهاي حامل گاز بايد به چراغ  و وسيله روشنايي الكتريكي مجهز باشند و مدار برق اين گاز كشها ،  كاميونها بايد مجهز به سيستم كامل فيوز و يا قطع كننده اتوماتيك برق باشد تا در هنگام بوجود آمدن جريان برق شديد ( اتصال كوتاه )آن را قطع كند . سيستمهاي برق مورد مصرف در اين وسيله نقليه نيز بايد به اندازه كافي محكم بوده و محل عبور سيم ها بطور مناسب عايق كاري و محكم شود بطوريكه در مقابل خدمات و صدمات احتمالي مقاوم باشد .

9- سيستم اگزوز و انباريها بايد از مخزن ومتعلقات آن فاصله كافي داشته باشد .

10- همه وسايط نقليه حامل گاز ( گازكشها ) بايد مجهز به يك آتش خاموش كن قابل حمل با ظرفيت كافي براي خاموش كردن آتش خودرو باشند .

11- وسايل كنترل نشت گاز و دستگاه تنفسي ضد گاز در دسترس راننده قرار داشته است .

12- راننده و كمك راننده كاميونهاي حامل گاز بايد آموزش كافي در خصوص استفاده از تجهيزات ايمني مربوط به خطرات و حوادث احتمالي را ديده باشند .

13- وسيله نقليه حامل گاز نبايد بدون محافظ ( بجز در موارد اضطراري ) در بزرگراه ، خيابان ، جاده و كوچه يا اماكن عمومي پاك شوند .

14- در صورت توقف اين خودروها در تعميرگاه ها ( جهت انجا م تعميرات )  كليه اقدامات ايمني و حفاظتي در برابر خطرات بايستي رعايت شود و خطر محموله مخازن به افراد حاضر در محل ( تعميرگاه ) ياد آوري شده به راننده و كمك راننده نبايد خودرو را ترك نمايند .

15- تعميرات مربوطه به مخزن و شيرها و اتصالات مربوطه نيز بايد با رعايت كليه نكات ايمني صورت پذيرد . استفادهاز دستگاه تنفسي ( ماسك ضد گاز ) حتي در زمان خالي بودن مخزن ( در امور تعمير شير و مخزن ) ضروري است .

16- حمل سيلندرهاي گاز كلر توسط موتورسيكلت اكيدا ممنوع است .

17- پرتاب سيلندر از روي خودرو يا غلطاندن سريع سيلندرهاي گاز بر روي زمين يا پلكان ممنوع است .

نگهداري گاز كلر

كلر را بصورت مايع و در سيلندرهاي مخصوص ذخيره و حمل و نقل مي نمايند . مخازن نگهداري و ذخيره سازي گاز كلر در اندازه هاي 100 و 150 پوندي و يك تني و در اندازه هاي بزرگتر كه بر روي تريلر ، قطار و كشتي بصورت تانكر هاي جند هزار ليتري نصب و حمل و نقل مي گردد .

 نگهداري و حمل و نقل سيلندرهاي كوچكتر بصورت عمودي و ايستاده و مهار شده انجام مي گيرد و از در پوشهاي پيچ دار جهت محافظت شير سيلندرها استفاده مي شود . مخازن يك تني به صورت افقي حمل و نقل و نگهداري مي گردد شير و سوپاپ ( فيوز دار) سيلندرها بايد توسط آچارهاي مخصوص باز و بسته گردد . محل نگهداري مخازن كلر بايد دور از حرارت و آتش باشد . بر روي مخازن و سيلندرهاي گاز كلمه ي كلر ( CHLORINE ) و ديگر مشخصات لازم نوشته شود ( گنجايش و استانداردهاي مخازن ) خطرات گاز نيز برروي برچسب سبز رنگي كه به مخازن الصاق مي گردد ثبت مي شود . ( فشار داخلي سيلندرهاي محتوي گاز مايع ، كلر و 43 بار (اتمسفر) است . )

اقدامات ايمني

1- هنگام كار و عمليات بر روي مخازن كلر و تعويض سيلندرها در استخر از ماسك محافظ استفاده نماييد و طوري برنامه ريزي كنيد كه زمان كار افراد ديگري در محل نباشند ( استخر تعطيل باشد ).

2- در محل كار يا نگهداري گاز كلر بايستي پيش بيني موارد ايمني را كرده و ابزار مورد نيازشامل لباس و ماسك ضد گاز ، ابزار و تجهيزات جلوگيري از نشت گاز و تابلوهاي هشدار دهنده را مورد استفاده قرار گيرد .

3- مخازن گاز كلر را از دسترس كودكان و افراد داراي اختلال رواني محفوظ نگهداري كنيد .

4- هنگام مشاهده نشت گاز كلر ضمن اعلام خطر و تخليه افراد از محل ، نيروهاي امدادي را مطلع نماييد .

5- جهت جلوگيري از نشت كلر مايع از سيلندرها و مخازن را طوري قرارداد كه حتي المقدور گاز مايع از سيلندر خارج نشود ( در قسمت بالاي سيلندرها كلر در حالت  فاز گازي قرار دارد ) .

حوادث گاز كلر

نشت گاز كلر در استخرها معمولا از اتصالات لوله ها وشير سيلندرها اتفاق مي افتد . هنگام احساس بوي كلر بايد مخازن آن تحت بازرسي نشت قرار گيرد . در اين مواقع ابتدا شير سيلندر را مورد بازديد قرارداده و در صورت بازبودن آن را ببنديد ( كلر موجود در لوله ها خطر چنداني ندارد ) . استفاده از ماسك و دستگاه تنفسي در حوادث كلر ضروري است . نبايد سيلندر داراي نشتي گاز را روي زمين غلطاند زيرا ممكن است نشت گاز تشديد يابد . در صورت نشت گاز از بدنه سيلندر، بوسيله وصله مخصوص نشت گيرمحل نشت را در بدنه سيلندر بسته و كمربند وصله را محكم به دورسيلندر ببنديد . در انبارها و محل بارگيري گاز كلر ممكن است مشكلات نشت بروز نمايد . دراين مواقع سيلندرهاي معيوب و نشت كننده را به محل امني منتقل نماييد . كنترل سيلندرها از نظرنشت گاز در انبار بسيار مهم ميباشد .

مخازن يك تني كلر در حالت افقي نگهداري و مورد استفاده قرار مي گيرد . اين مخازن در دو قسمت انتهايي داراي شير و فيوز حرارتي ( سوپاپ ) هستند كه با نصب درپوشي از آنها محافظت مي گردد .

ابزاراصلي جلوگيري از نشت گاز كلر از مخازن آن شامل سه وسيله است كه عبارتند از : 1- گيره مخصوص حفظ فيوز سيلندر كه در سه اندازه مخصوص سيلندرهاي كوچك 100 و 150 پندي و مخازن يك تني و مخازن بزرگ نصب شده بر روي تريلرها و يا قطار است .

 2- وسيله مخصوص نشت گير در سه اندازه

 3- درپوش شير مخازن و سيلندرها حوادث و حالات اضطراري مخازن يك تني دو نوع است نوع اول مربوط به زماني است كه ضايعات داخل مخازن را تخليه مي كند و نوع دوم در انبار و زمان جابجايي مخازن و يا وقتيكه در مجاورآتش قرار گيرند اتفاق مي افتد .

در صورت مجاورت مخازن با آتش و حرارت بايستي از اسپري آب جهت خنك كردن استفاده شود . بايد توجه داشت هل دادن اين مخازن جهت جابجايي براي افراد خطرناك است .( وضع مخزن خالي آنها 1600 پوند يا 725 كيلو گرم است)

مخازن يك تني گاز كلر داراي سه فيوز حرارتي در هر انتهاي سيلندر و دو شير تخليه در هر انتهاي سيلندر مي باشند كه توسط درپوش مخصوصي محافظت مي شوند . فيوزهاي حرارتي از تركيدن سيلندر در اثر وارد آمدن حرارت جلوگيري مي نمايند . شيرهاي موجود در انتهاي مخازن جهت تخليه كلر به حالت مايع يا گاز استفاده مي شود . درمواقع نشت هر يك از شيرها با گرداندن مخزن سعي كنيد ازشير كننده ، گاز كلر خارج شود ( در قسمت بالا قرار گيرد ) و نه كلر مايع .

ممكن است در حوادث رانندگي مربوط به كاميونهاي حامل كلر نيز نشت كلر از مخازني كه در اثر حادثه آسيب ديده باشند واقع شود .

واگنهاي حامل مخزن كلر از طريق نوشته آن قابل شناسايي است . مشخصات تانكر نيز ير روي آن ثبت مي شود . دريچه بالاي تانكر پنج شير دارد كه دو شير مربوط به گاز كلر و دو شير ديگر مربوط به تخليه مايع كلر است شير پنجم مربوط به سوپاپ ايمني تانكر است كه در مواقع بروز حادثه بطور خودكار بسته مي شود .

ابزار مخصوص جلوگيري از نشت گاز كلر از تانكرها شامل در پوش شيرها ، درپوش سوپاپ اطمينان و استوانه سوپاپ اطمينان نشت كننده مي باشد . در صورت خارج شدن واگن از خط همه جاي واگن از نظر نشت بازديد شود و در صورت وجود نشت گاز بايد فورا اطراف مخزن را تخليه كرد . جهت باد را در نظر گرفت و با احضار گروه امداد اضطراري اقدام به عمليات ايمن سازي نمود . اينگونه مخازن ( تانكرها ) بوسيله لايه ايزولاسيون چهار اينچي در مقابل حرارت ناشي از آتش سوزي مقاوم شده اند با اين هم در مواقع حريق بايد مخزن را خنك نگهداشت و يا از محل حادثه دور نمود . از اسپري آب جهت خنك كردن مخازن استفاده شود .

تريلرها و كشتي هاي حامل كلر از دريچه ي بر آمده بالاي مخازن قابل شناسايي هستند ضمن اينكه روي بدنه نيز واژه كلر حك مي شود گروههاي امداد و نجات حوادث كلر بايد مجهز به پوشاك حفاظتي كامل و ابزار لازم جلوگيري از نشت گاز باشند .

منابع كلر

از آنجاي كه بسياري از كلريدهاي معدني كاملا در آب محلول هستند بنابر اين توسط آب باران و آبهاي سطحي شسته و در درياها و درياچه ها جمع آوري مي گردند . آب دريا حاوي 97/18 گرم يون كلريد به ازاي هر كيلو گرم ( 3 % كلريد سديم ) مي باشد و تبخير حاصله به وسيله نور خورشيد بوجود آورنده ذخاير عظيمي از املاح در سرزمينهاي محاط در خشكي مي گردد . سنگهاي نمكي ذخاير عظيمي از كلريد سديم هستند كه تهيه آن به صورت نا محدود براي مصارف متعدد امكان پذير است . بر همين اساس توليد كلر نيز بسيار ساده و كم خرج است .

كاربرد و موارد مصرف كلر

كلربه عنوان يك عامل اكسيد كننده قوي و فوق العاده شناخته مي شود . مصر كلر به عنوان يك عامل سفيد كننده در صنايع كاغذ و مقوا سازي و نساجي به عنوان يك گاز ميكرب كش در آب آشاميدني و تصفيه استخرها و بالاخره مصرف آن در زمينه اقدامات بهداشتي بيمارستانها امكان زندگي در جامعه را از زمان كشف اين گاز تا كنون ميسر نموده است .

از كلر در توليد سموم ضد آفت و حشره كشها بصورت تركيبهاي كلر و مواد ديگر استفاده مي شود ( DDT ) پركلراتهاي پتاسيم و آمونيوم نيز در سوخت موشكها و جتها و ساخت مواد منفجره كاربرد دارد .

از كلر در تهيه برم از آب دريا و شور آبها استفاده مي شود . از تركيبات ديگر كلر بعنوان عوامل اكسيدكننده ، حلالها و تركيبات واسطه اي مورد مصرف در محصولات كارخانجات صنعتي استفاده مي شود .

گاهي از كلر در خنثي كردن ساير مواد شيميايي استفاده مي شود ، بطوريكه تركيباتي مثل هيپوكلرات كلسيم ، كلر آمين يا تتراكلريد كربن در خنثي كردن مواد شيميايي جنگي كاربرد دارد .

كلر و تركيبات آن در پلاستيك سازي نيز كاربرد زيادي دارند .

كاربرد كلر در تصفيه آب

عمل گندزدايي و كشتن باكتريهاي موجود در آب بصورت شيميايي و فيزيكي قابل انجام است . در شبكه آبرساني شهري بعلت حجم فراوان آب مصرفي و اهميت موضوع در مصرف آشاميدني آب ، عمل تصفيه و سالم سازي بايد به دقت صورت پذيرد زيرا مصرف آب نا سالم موجب بروز انواع بيماريهاي گوارشي و . . . خواهد شد . سازمانها و موسسات آبرساني موظف به توزيع آب سالم و بهداشتي در شبكه مصرف مشتركين مي باشند .

گند زدايي و تصفيه آب به روشهاي مختلفي صورت مي گيرد كه عبارتند از : كلر زدن – كاربرد ازن – استفاده از اشعه ماوراء بنفش – كاربرد يد و برم و جوشانيدن .

در اين مبحث به لحاظ ارتباط با موضوع فقط به تصفيه آب با گاز كلر پرداخته مي شود . روش كلر زني ارزانترين راه گند زدايي آب است . كلر را ممكن است به صورت گازي شكل ( CL2 ) و يا به صورت تركيب هيپوكلريد كلسيم (63 درصد ) 2( CLO ) CA و يا هيپوكلريدسديم CLONA ( آب ژاول ) بكار برد . كلر گازي شكل داراي اثر بيشتر مي باشد ضمن اينكه به دليل سميت گاز كلر داراي خطرات بيشتري مي باشد و بايستي حفاظتهاي ايمني مناسبي درپيشگيري از نشت گاز كلر به محيط زيست انساني و حيواني به عمل آورد .

كلر و تركيبات آن پس از ورود به آب تجزيه شده و توليد اسيد هيپوكلروس HCLO و CLO- ( يون هيپوكلريد ) مي كند كه روي پرتو پلاسم سلول زنده اثر گذاشته و فعل و انفعال آنزيمهاي آن را از كار مي اندازد .

 HCLO=CLO+H و CL2+H2O=H+CL_+HCLO

     در صورتي كار بردن تركيب هيپوكلريد كلسيم نتيجه واكنش چنين است .

CLO+H=HCLO و CA(CLO)2=CA+2CLO

    چون خاصيت گندزدايي HCLO بيشتر از CLO_ است بنابر اين اگر آب داراي خاصت قليايي باشد اسيد مزبور خنثي شده و از خواصيت گند زدايي كلر كاسته مي شود . لذا مقدار كلر لازم براي گند زدايي آب با درجه PH آب بستگي دارد . درجه خلوص گاز كلر در مصرف تصفيه آب 9/99 درصد مي باشد .

عامل ديگري كه در ميزان مصرف كلر در تصفيه آب موثر است دماي آب مي باشد مثلا اثر كلر در يك محيط با درجه اسيدي ثابت در دماي 30 درجه ، سه برابر آن در گرماي 4 درجه است . علاوه بر دو عامل فوق درجه آلودگي نيز در تعيين مقدار كلر تاثير مستقيم دارد . براي كلر گازي شكل مقدار مصرف با توجه به عوامل ذكر شده از 3% تا 5 گرم و يا بيشتر براي هر متر مكعب آبهاي آلوده است ولي آبهاي خام مصرفي در آبرساني معمولا بيش يك گرم كلر براي هر مترمكعب آب خام مصرف نمي كنند . در مواقع بيرون آمدن آب از تصفيه خانه بايد كنترل نمود كه كلر باقيمانده در آب از 3% گرم در هر مترمكعب بيشتر مي باشد . وجود كلر زياد رنگ و بوي آبرا تغيير داده و آنرا بدرنگ و بد بو مي سازد .

از نظر بهداشتي تا 50 ميلي گرم در ليتر ( 50 گرم در مترمكعب ) وجود كلر در آب اثر مسموميت آني ندارد . در صورتيكه در حين تصفيه كلر زيادي به آب زده باشند بايد آن را دوباره از آب خارج نمود . اين كار را معمولا با كمك هوادهي يا افزودن مواد شيميايي از قبيل تيوسولفات سديم NA2S2O3 و يا گاز SO2 انجام مي دهند .

SO2+CL2+2H2O=H2SO4+2HCL

NA2S2O3+4CL2=10NAOH= 2NA2SO4+8CLNA+5H2O

علاوه بر روشهاي فوق مي توان جذب كلر اضافي از آب را باكمك پودر زغال فعالي كه روي صافي ها قرار داده شده است انجام داد .

C+2CL2+2H2O=CO2+4HCL

كلر چون ي ماده اكسيد كننده است لذا در تعيين مقدار مصرف آن بايد توجه داشت كه آنقدر كلر به آب افزود كه علاوه بر اكسيد كردن مواد اكسيد نشده موجود در آب به مصرف كشتن ميكربها نيز رسيده و مقداري هم در آب باقي بماند . به علاوه بايد رد نظر داشت كه كلر در كار بعضي واحدهاي تصفيه خانه ( واحدهاي تصفيه زميني و مكانهاي كم كردن آهن و منگنز ) اختلال مي نمايد . لذا با توجه به اين موضوع محل كلر زني را در تصفيه خانه تعيين مي كنند . در صورتيكه دستگاه كلر زني پيش از صافيها قرار گيرد اين مزيت را خواهد داشت كه آب كلر دار پس از عبور از صافي ويژه وقتي در صافي از ذغال فعال استفاده شده باشد مقدار زيادي از بوي خود را از دست مي دهد .

اين گونه كلر زني را كلر زني پيشين مي نامند .معمولا در آخر تصفيه خانه ممكن است دوباره به مقدار كمي كلر به آب بزنند كه به نام كلر زني نهايي مرسوم است . دستگاههاي كلر زني ، گاز كلر را موستقيما وارد آب مورد تصفيه نمي كنند . بلكه آنرا نخست با مقدار آب مخلوت كرده و سپس محلول بدست آمده را در لوله آب شهري تزريق و يا در منبعهاي ذخيره آب دارد و يال با آب منبع مخلوط مي كنند . با توجه مطالب فوق الذكر جهت گند زدايي و تاثير كامل كلر بر باكتريهاي موجود در فاضلاب بايد مدت زمان تماس كلر با را بيشتر نمود ( 15 تا 30 دقيقه ) .

كاربرد كلر علاوه ب رگند زدايي موجب كاهش بوي فاضلاب و كاهش مواد روغني و درجه كدري فاضلاب مي شود ضمن اينكه بوي كلر حشرات را از فاضلاب دور مي سازد

خطرات بهداشتي كلر

عوارض گاز كلر در بدن بلافاصله پس از استنشاق آن تسط انسان ظاهر مي گردد . جذب آن از را تنفس بوده و روي پوست اثري ندارد . بوي كلر احساس وحشت ايجاد مي نمايد .

كلر در غلظت 6/3 PPM در هوا باعث تحريك مجاري تنفسي شده و حد ناتوان سازي آن 100 ميلي گرم در دقيقه در مترمكعب است . مسموميت خفيف آن موجب ايجاد سوزش در گلو و خارش در حلق و بيني و سوزش در چشمها و ايجاد تهوع و سرفه و سردرد مي گردد و در مسموميتهاي شديدتر قرمزشدن چشمها ، ناراحتي در دستگاه تنفسي و خشكي لبها و صورت و كبودي پوست را در پي دارد . احساس كمبود هوا و افزايش ضربان قلب و خارج شدن كف از دهان و بيني است كه بتدريج با افزايش جذب كلر و مسموميت بيشتر دردهاي شديد در قفسه سينه و دل درد و بيهوشي و نهايتا مرگ مصدوم است كه در حالت بيهوشي اتفاق مي افتد .

حداكثر حضور مجاز در محدوده آلوده به گاز كلر 8 ساعت در غلظت 5/0 PPM مي باشد . مسموميت با كلر عوارض جنبي و مزمن ( باقي ماندني ) ندارد ولي همانطور كه گفته شد مسموميت شديد آن ايجاد خفگي مي نمايد و با توجه به جذب كلر از راه ريه عوارض آن در دستگاه تنفسي بيشتر ظاهر مي شود . كلر و تركيبات ان بر روي كليه و كبد نيز آثار سوء دارند . خاصيت خفه كنندگي گاز كلر از سال 1774 شناخته شده بود و با توجه به توليد ساده آن و جرم حجمي زياد كلر از آن در جنگهاي شيميايي استفاده مي شود بطوريكه يكي از سلاحهاي شيميايي پر مصرف در جنگ جهاني اول بود . پس از ساخته شدن ماسكهاي شيميايي دولتها اقدام به ساختن مواد سمي خطرناك تر از كلر نمورند كه در نهايت به توليد تركيبات خطرناك كلر مثل فشرن ( COCL2 ) و تري كلرومتيل كلرومزمات روي آوردند از ديگر تركيبات سمي كلر مي توان به كلرو فوم(CHCL3) وتتراكلريد كربن (CL4) اسيد كلريدريك(HCl) اشاره نمود(گفتني است كه از تترا كلريد كربن گاهي بعنوان خنثي كننده مواد شيميايي جنگلي نيز استفاده  ميشود )

كمكهاي اوليه وخنثي سازي گاز كلر

خنثي سازي اثر كلر برروي پوست ضرورت ندارداما در شرايط مخصوص كه پوست به شدت آلوده شده باشد استحمام وشستن پوست با محلول 3 درصد بي كربنات سديم نيز رفع آلودگي مي نمايد .

براي شستشوي پوشاك نيز از محلول 3 تا 4درصد بي كربنات سديم استفاده شود .قرار دادن لباسها در مجاورت هوا موجب دفع گاز كلر از آنها مي گردد.

براي شستشوي بييني و غرغره دهان از محلول 3 درصد بيكربنات سديم در آب استفاده مي شود .

در صورت حضور در محل انتشار گاز كلر مي توان با دستمال جلوي بيني را گرفته و از محل دور شد .

در صورت مشاهده افراد مسموم در اثر استنشاق گاز كلر بايد با استفاده از ماسكهاي ضدگاز ( دستگاه تنفسي ) مصدوم را از محل خارج نمود . سپس او را بر روي زمين به حالت دارزكش قرار داده بدن او را گرم كنيد . در صورت بروز مشكلات تنفسي به او تنفس مصنوعي بدهيد ( اكسيژن بدهيد ) اشخاصي كه حال آنها وخيم باشد به بيمارستان منتقل كنيد .

در امدادرساني به مصدومين مهمتر از همه آرام نگهداشتن بيمار در وضعيت راحت مي باشد . اقدامات اوليه موجب بهبودي سريع بيمار مي گردد .

اثرات كلر بر آب و مواد غذايي : آب توسط گاز كلر آلوده و مسموم نمي شود ولي بو و مزه آن تغيير مي كند و خوردن آن مطبوع نيست كه با جوشاندن كلر از آب خارج و آب قابل شرب مي گردد . مواد غذايي نيز پس از هوا دادن قابل استفاده مي شود . بطور كلي اثر كلر بر مواد غذايي در حدي نيست كه آنها را غير قابل استفاده نمايد .

نحوه كنترل و مهار حادثه ( عمليات امداد )

    1- با توجه به گستردگي حجم حادثه بايستي از نيرو و تجهيزات كافي در عمليات امدادي استفاده شود .

    2- در صورت وقوع حادثه در اماكن مسكوني و مورد تردد مردم با اعلام وضعيت اضطراري ساكنين محل تخليه گردد .

     3- تا فاصله 50 متري محل نشت گاز موقعيت خطرناك محسوب مي شود و لذا از حضور افراد در اين شعاع جلوگيري شود .

     4- از نيروي انساني مجهز و كاركشته در عمليات كنترل و نشت گاز استفاده شود .

     5- پوشاك حفاظتي بخصوص دستگاه تنفسي مناسب مورد استفاده افراد آتش نشان قرار گيرد .

     6- استقرار نيروهاي امدادي و آتش نشاني بايستي باتوجه به جهت وزش باد صورت گيرد بطوريكه از خطر استنشاق گاز مصون باشند .

     7- در صورتيكه نشت گاز در محيط بسته واقع شده باشد محل را تهويه نماييد .

     8- مخازن آسيب ديده و داراي نشتي گاز كلر را طوري قرار دهيد كه حتي المقدور كلر مايع از آنها خارج نشود .

     9- اگر حادثه در انبار نگهداري مخازن گاز روي داده باشد عمليات با كشف سيلندر ( مخزن ) داراي نشتي شروع و پس از پيدا كردن سيلندر معيوب در صورت مقدور ( باز بودن شير و يا عملكرد سوپاپ و ... ) جلوي نشت گاز گرفته شود و در غير اينصورت سيلندر را به فضاي باز منتقل نماييد .

     10- با استفاده از ابزار جلوگيري از نشت گاز اقدام به جلوگيري نشت گاز شود .    ( از وسيله گيره ي مخصوص بستن سوپاپ ، از وصله و تسمه مربوط به كنترل نشت از بدنه مخزن و يا در پوش و كلاهك شيرها ) استفاده شود .

     11- در انبارها در صورت قرار گرفتن مخازن كلر در مجاورت آتش سوزي يا حرارت، استفاده از اسپري آب مخزن را خنك نگاه داشته و اقدام به اطفاي حريق و يا خارج كردن مخزن از محل نماييد .

     12- در صورت بروز حادثه نشت گاز كلر در اثر سوانح رانندگي ، سيلندر آسيب ديده را مشخص و اقدام به رفع خطر يا نشت گاز نماييد . ( اقدانات لازم در تخليه افراد عادي از محل حادثه مورد توجه قرار گيرد )

     13- در صورت اتش سوزي كاميونهاي حامل گازكلر بايستي ضمن عمليات اطفاء حريق ، مخازن كلر نيز با استفاده از اسپري آب خنك نگهداشته شوند .

     14- افرادي را كه دچار مسموميت ناشي از كلر شده اند از محل آلوده خارج كرده و بصورت راحت ( دراز كش ) روي زمين يا تخت قرار داده و در صورت نياز از دستگاه اكسيژن جهت تنفس مصنوعي استفاده شود . در مسموميتهاي شديد بيمار را به بيمارستان منتقل كنيد .

15- براي شسشوي بيني و غرغره دهان و گلو از محلول 3 درصد بيكربنات سديم ( لازم است اين محلول هميشه در دسترس امدادگران قرار داشته باشد ) استفاده شود .

16- پوشاك ولوازم و ابزار آلوده را با شستشو دهيد . در وصرت آلودگي شديد مي توان از محلول 3 درصد بيكربنات سديم استفاده نمود .

 

تهيه و تدوين : واحد ايمني اداره آتش‌نشاني